آیین عزاداری

آیین عزاداری در روستای قطرم

عزاداری در ایام محرم در روستای قطرم سابقه طولانی دارد به نوعی می توان گفت چند صد ساله می باشد. وجود هفت مسجد و دو حسینیه در این روستا و دعوت از علما و روحانیون در جهت برپایی مجالس عزا و اقامه نماز در طول ایام سال نه تنها نشانه گرایش مردم به مکتب اسلام و سیدالشهداء بوده بلکه نشانه بالا بودن فرهنگ دینی مردم این روستا می باشد. وقف بخش قابل توجهی از املاک و آب روستا توسط نیاکان در جهت مصارف مربوطه ( اعم از فرهنگی و مذهبی، امور عام المنفعه) خود دلیل دیگری است برای اجر نهادن به این سنت حسنه اسلامی.  آن طور که تاریخ نشان می دهد هر سال بعد از عید غدیر که سپری می شد، تعدادی از جوانان که همگی از اعضای هیئت می باشند در معیت تنی چند از بزرگان روستا، حسینیه و مسجد را برای برپایی مراسم عزاداری ایام ماه محرم سیاه پوش می کنند.

 

این روستا همان طور که اشاره داشتیم مثل سایر نقاط کشور دارای آیین هایی به قرار ذیل می باشد:

 ۱- علم گردانی:

علم گردانی یکی از قدیمی ترین آیین های مذهبی در روستا بوده که در صبح تاسوعای حسینی شروع و دین نحو بوده که علم را با شکوه و عظمت خاصی حمل کرده و در مسیر راه خود به خانه های مردم می بردند و مردم به قصد احترام به حضرت سیدالشهداء(ع) نذوراتی را که از قبل آماده کرده بودند را به مسئولین هیئت که عهده دار جمع آوری نذورات بودند تحویل می دادند و سپس این نذورات در طول مراسم عزاداری بین عزاداران توزیع می گردید. ضمنا قابل توجه است خانواده هایی که در طول سال یعنی از محرم سال گذشته تا این محرم عزیزی را از دست داده بودند جهت یابود آن عزیز جوش ( سینه زنی) می زدند. که بدین طریق است: میاندار هیئت جملاتی را بدین شرح بیان می کند: محمد است و علی، علی و آل علی، صل علی محمد (حسین،حسین،حسین).  لازم به ذکر است در حین علم گردانی سروده بسیار پر محتوایی توسط همراهیان علم زمزمه می شد که قابل عنوان بوده و بدین شرح می باشد: ( هر که هست از جان و دل مولاش زین العابدین، خون بگرید از غم باباش زین العابدین، تا خزان شد گلشن آل عبا از تشنگی، خشک شد سرو حیات مصطفی از تشنگی ) و سپس در خاتمه هر بار از این سروده صلواتی را به روح مطهر حضرت سیدالشهداء و اصحابش نثار می کنند.

 ۲- جوش دوره:

جوش دوره یکی از سبک های بسیار سنگین، خاص و مورد توجه که به آن سینه زنی سنتی روستا (واحد مستمر) گفته می شود. این سینه زنی به این صورت است که نوحه خوان در وسط می ایستد و چندین دسته به صورت حلقه انسانی دور او تشکیل می شود و سینه زن ها به صورت دایره ای دور حسینه می چرخند و حرکت پای آنها با نوای نوحه خوان هماهنگی داشته و اجرای سینه زنی به صورت واحد بوده و تا زمانی که نوحه خوان مراسم جوش دوره را خاتمه نداده سینه زنی ادامه دارد. معمولا نوحه خوانان مطابق و مناسب با روز عزا نوحه می خوانند. مثلا در شب تاسوعا برای حضرت ابوالفضل(ع) بیشتر نوحه دم می گیرند و در شب عاشورا برای امام حسین(ع) و در هر مجلسی به مناسبت خود آن مجلس نوحه و دم گرفته می شود. برای این که یک شور و هیجانی بین دسته های عزادار حاکم شود معمولا ما بین هر نوحه خوانی اشعاری به صورت دو دستگی بین عزاداران زمزمه می گردد که بدین طریق می باشد: یک مصراع از بیت را دسته ای زمزمه می کنند و مابقی دسته ها مصراع بعدی آن را جواب می دهند.  مثلا: دسته اول (شب عاشوراست امشب) مابقی دسته ها ( بی پسر زهراست فردا). دسته اول (این علم از کیست که بی صاحب است) مابقی دسته ها( این علم از ماه بنی هاشم است). و امثالهم که زیاد است. معمولا بهترین نوحه جوش دوره که مرسوم و معمول بین مراسم عزاداری بوده به شرح ذیل است که فقط بیتی از آن جهت اطلاع بیان می شود: ( حسینم شاه حسین کو حسینم، مرا نور دو عین کو حسینم، ای کرببلا عجب صفایی داری کو حسینم، صحرای وسیع و دلگشایی داری کو حسینم) * ( شوری که حسین بهر شهادت به سرش بود، از روز ازل کشته شدن در نظرش بود) * ( یا حضرت عباس علمدار حسینی، سقا و سپهدار و مددکار حسینی) * ( آه و واویلا حسینم آه و واویلا حسین، از غمت در شور و شینم آه و واویلا حسین) * ( شد زلزله در عرش ندانم که چه شین است، امروز قیامت شده یا قتل حسین است) که این نوحه مخصوص روز عاشورا می باشد. * ( امروز و عاشورا یا عید قربان است، کرببلا یکسر از خون گلستان است ) * ( آب روان در کربلا با جان برابر شد، لب تشنگان فریادشان تا عرش داور شد) * ( ابوالفضل ای علمدار رشیدم، ز بعد تو شده قطع امیدم) * ( یا مظلوم حسینم یا محروم حسینم) * ( امشب شب عزا بود آه آه واویلا، صاحب عزا خدا بود واویلا صد واویلا) این نوحه ها که داری محتوای بسیار بالایی است از لحاظ سبک، بسیار حزین و همراه با شور مجلسی و دارای موزون خاص خود بوده که اکثریت این نوحه ها از قدیم به دست ما رسیده که جا دارد از همه پیرغلامان و ذاکران سید الشهدا(ع) که از دنیا رفته اند ولی زمزمه این نوحه ها از آنها هنوز در گوش عزاداران تداعی می شود یاد کنیم و از خداوند منان، غفران الهی و همنشینی با اربابشان امام حسین(ع) را مسئلت نماییم. این سبک و سیاق هر چند قدیمی است ولیکن آوای اشعار جلوه تازه ای دارد و مورد توجه عام و خاص، پیر و جوان بوده و هر سال خود را پر رونق از سال قبل نشان می دهد.

 

۳-پا منبری:

شیوه ای دیرین در مداحی پیش خوانی است. پا منبری از مرسوم ترین سبک هایی است که در این روستا توسط مداحان و ذاکران اهل بیت (ع) اجرا می شود. پیش خوانی و پا منبری که همیشه قبل از شروع منبر خوانده می شود بدین صورت است که یکی از ذاکرین که معمولا پیر غلامان بوده کنار می ایستد و شروع به خواندن اشعاری می کند و مردم نیز با سینه زدن و جواب دادن آنان را همراهی کرده و اجرای پیش خوانی در روضه ها متنوع است. یعنی گاهی این پیش خوانی را فقط یک نفر می خواند گاهی دو یا چند نفر و گاهی هم مستمعان همراه مداح و ذاکر می خوانند که به هصطلاح ((دم )) می گیرند که دو قسمت اخیر چند سال است که اجرای آن کمرنگ یا به نوعی ترک شده است.

شعاری که در پا منبری سروده می شود معمولا در وصف ائمه اطهار بصورت زبان حال و منطبق با وصف ائمه بوده و در حین اجرای پیش خوانی گاهی ریتم آن چنان پیچیده و تشخیص آن مشکل است که فقط خود مداح یا چند نفر از پیرمردهای قدیمی قادر به تشخیص آن می شدند که معمولا در خصوص قسمت اخیر در زمان فعلی کمتر این موضوع به چشم می خورد. بهتر است به برخی از روضه های پامنبری اشاره ای داشته باشیم.

 رایج ترین و مرسوم ترین این نوحه ها:

*دیدید یاران آمد چه بر سر زینب   در کربلا کشتند برادر زینب *ای اهل شام(۲بار)ما را تماشا کم کنید(۲بار)*چو عباس و بر سوی میدان روان شد    دل اهل بیت از غمش غرق خون شد *لایی لایی اصغرم آرام جانم *ای سید ما سرور ما جای تو خالی ای نایب پیغمبر ما جای تو خالی *بابا سفر کربلای تو مبارک   در کربلا منزل و جای تو مبارک(۲بار)

۴-نوحه مجلسی:

نوحه مجلسی به نوحه هایی اطلاق می شود که پس از منبر و روضه خوانده می شود به این صورت که مردم می ایستند و سینه می زنند مداح تیترنوحه یا به اصطلاح سر نوحه را (جواب)می خواند و مردم تکرار می کنند و هنگامی که بندهای بعدی نوحه خوانده می شود و مردم فقط ضمن گوش کردن سینه می زنند.این نوحه ها داری ریتم های خاص بوده و گاها بصورت واحد (تک ضرب)یا سه ضرب یا تلفیقی از هر دو می باشد. در هنگام اجرای نوحه مجلسی مردم صف آرایی می کنند و در زمان خواندن نوحه فقط سینه زنی می کنند وهنگام جواب که در پایان هر بند نوحه انجام می شود فقط جواب می دهند.

 ۵-تعزیه بنی اسد:

در روز سیزده محرم تعدادی از جوانان با پوشیدن لباس های مخصوص در مجلس عزاداری ویژه سیزده محرم نقش بنی اسد را ایفا و پس از اجرای مراسم عزاداری اقدام به تشییع و تدفین شهدای کربلا کرده و مردم نیز در این مراسم شرکت می کنند که این تعزیه با توجه به مهاجرت اکثریت مردم از روستا به شهر قریب ۳۰ سال است که اجرا نمی شود.

۶-مراسم نخل گردانی یا مافه برداری:

نخل نماد تابوت امام حسین (ع) و شهدای کربلا است که از جنس چوب و به شکل برگ درخت خرما و سرو می باشد و هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد.

یکی از سنتهای مردم قطرم در عزاداری محرم همین مراسم نخل گردانی یا مافه برداری است. مردم این روستا تا قبل از دهه اخیر که نخل را تهیه کردند مافه برداری را انجام می دادند و این آیین را نمادی از تشییع جنازه امام حسین(ع) میدانند و با شکوه خاصی که معمولا با خواندن اشعار و مرثیه همراه است به اجرای این مراسم می پردازند. این آیین به لحاظ این که در سیزده محرم کسی داخل روستا نیست و به دلیل مهاجرت مردم به شهرها لذا در ظهر عاشورا اجرا می گردد و با برپایی این آیین نمادین نشان می دهند اگر چه هنگام شهادت امام حسین(ع) نبودیم تا مولایمان را یاری کنیم و لیکن عشق و محبت خود را با شرکت در این مراسم ابراز می نماییم.

عباس خالقی

مداح و ذاکر اهل بیت(ع)

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *